Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số, thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội, hoạt động sản xuất, kinh doanh và mua bán hàng hóa ngày càng trở nên thuận tiện. Bên cạnh những lợi ích mang lại, tình trạng sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi.
Các đối tượng vi phạm thường lợi dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc các kênh bán hàng trực tuyến để tiêu thụ hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, giả mạo nguồn gốc xuất xứ, sao chép kiểu dáng công nghiệp, vi phạm bản quyền tác giả và các quyền sở hữu trí tuệ khác nhằm thu lợi bất chính. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh mà còn trực tiếp xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.
Nhiều loại hàng giả, hàng nhái như thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh, vật tư nông nghiệp, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, linh kiện điện tử, thiết bị điện gia dụng... có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tài sản, thậm chí tính mạng của người sử dụng. Việc tiêu thụ hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ còn làm giảm uy tín thương hiệu của các doanh nghiệp chân chính, kìm hãm hoạt động đổi mới sáng tạo và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Theo Luật Sở hữu trí tuệ (Văn bản hợp nhất số 155/VBHN-VPQH ngày 09 tháng 9 năm 2025 của Văn phòng Quốc hội), quyền sở hữu trí tuệ là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ do mình sáng tạo hoặc sở hữu hợp pháp, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng và các quyền khác theo quy định của pháp luật.
Luật cũng quy định rõ mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đều bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Tổ chức, cá nhân vi phạm tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả gây ra có thể bị xử lý bằng các biện pháp dân sự, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Hiện nay, đối với các hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn địa lý hoặc xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, mức xử phạt vi phạm hành chính có thể lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức. Ngoài hình thức phạt tiền, người vi phạm còn có thể bị áp dụng các biện pháp xử lý bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo, hàng hóa vi phạm; buộc loại bỏ các yếu tố vi phạm trên sản phẩm, bao bì hàng hóa; đình chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh có thời hạn; buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm.
Đối với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng, có tổ chức hoặc thu lợi bất chính lớn, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự. Ngoài hình phạt tiền, người phạm tội có thể bị phạt tù và áp dụng các hình phạt bổ sung khác theo quy định của pháp luật.
Trên môi trường mạng, các hành vi đăng tải, chia sẻ, sao chép trái phép các tác phẩm văn học, nghệ thuật, chương trình truyền hình, phim ảnh, âm nhạc, phần mềm máy tính hoặc các nội dung số được bảo hộ quyền tác giả mà không được phép của chủ sở hữu quyền cũng là hành vi vi phạm pháp luật. Các hành vi này có thể bị xử phạt hành chính và buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm theo quy định hiện hành.
Để góp phần phòng ngừa và đấu tranh hiệu quả với các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, mỗi cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và người dân cần nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật; không sản xuất, mua bán, vận chuyển, tàng trữ hoặc sử dụng hàng giả, hàng nhái, hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ; không tiếp tay cho các hành vi vi phạm bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng.
Người tiêu dùng cần lựa chọn hàng hóa tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh uy tín; kiểm tra kỹ nguồn gốc xuất xứ, nhãn mác, tem chống hàng giả và các thông tin liên quan trước khi mua hàng. Đặc biệt cần cảnh giác đối với các sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội hoặc các sàn thương mại điện tử với giá bán thấp bất thường so với giá thị trường.
Các doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và cơ sở sản xuất cần chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và các đối tượng sở hữu trí tuệ khác theo quy định của pháp luật; đồng thời thực hiện nghiêm các quy định về ghi nhãn hàng hóa, nguồn gốc xuất xứ, bảo vệ quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ. Việc chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ không chỉ giúp bảo vệ thương hiệu mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng và minh bạch.
Khi phát hiện các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái, hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường mạng, người dân cần chủ động thông báo, tố giác đến cơ quan công an, cơ quan quản lý thị trường hoặc chính quyền địa phương để kịp thời xử lý theo quy định của pháp luật.
Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn là trách nhiệm của cộng đồng doanh nghiệp và toàn thể Nhân dân. Mỗi người dân hãy trở thành người tiêu dùng thông thái, nói không với hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và các sản phẩm vi phạm bản quyền; tích cực tham gia phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm pháp luật, góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người tiêu dùng, xây dựng môi trường kinh doanh văn minh, lành mạnh, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
